Category: De lin e de lan

Es donades d’afluéncia toristica en Pirenèu barren un mes d’agost de bonança non sonque economica, damb un augment d’ocupacion respècte de sasons anteriores, senon tanben meteorologica, encara que damb eth revèrs d’un paisatge mès sec qu’eth verdós mes de junhsèga entàs parçans dera nòsta montanha. Un condicionant que, a despièch d’aguest risc de manca de pluges entara vida non sonque pirenènca senon, sustot, dera des airaus que dependen des sòns recorsi, permet tanben un gòi mès fluïd dera natura e era pujada as tucs que conformen es ribères que mos acuelhen. Aquiu naut, ath cap dera sèrra, eth temps se conjugue jos era perspectiva dera eternitat, ja qu’era val repòse jos era claretat d’un cèu ludent e era siloeta dera shèna que vire e despunte per miei des tucs mès reconeishibles, coma eth Maubèrme, eth Montardo, eth Montlude, eth Montcorbison e tot eth còr de monts, de nòm o non, presididi pera susvelhança dera Maladeta que, maugrat non èster aranesa, ei autant de familiar e vedibla, tota plapejada de nhèu, cada còp mens, e d’un terrèn rocós coma testimòni der antic glaciar, tan ben diboishat ena sua cara nòrd. Non ei casuau qu’era montanha se restaque soent damb era volentat de transcedéncia qu’er uman viu d’ençà deth sòn interior en camin ascendent de cap tath cèu dubèrt, aquiu en tuc, de viatges amarat de broma e mistèri, peth dessús de tot çò de limitat e atrauessat per un madeish esperit, entre era finitud des elements deth hons e era infinitud dubèrta dessús, coma s’era baishada ja non siguesse possibla.

(DIARI SEGRE, 3-9-2016)

Eth mistèri dera mòrt n’ei eth dera vida, pr’amor que tan important de saber se com ei possible morir, n’ei autant se com ei possible víuer. Dam era vida per evidenta, e era mòrt l’acorneram ena ignorància; e dilhèu ei vertat que, segontes era coneishuda dita de Montaigne, pensar, filosofar qu’ei apréner a morir, pr’amor que sonque er uman ei conscient dera sua limitacion essenciau, qu’ei era mòrt, qu’ei, per tant, víuer era pleitud d’ua vida qu’artenh eth sòn sens un còp la traspasses (“ara que morisqui, comenci a dar-me compde / de que viui”, son es darrères paraules deth Claudi de Hugo von Hofmannstahl). Tanben damb era mòrt aufrissen consòl es religions. Cristianament, era mòrt ei sonque un transit de cap tà ua vida naua, plea de lum e benaürança. Acaben de publicar-se ues leçons exegetiques deth teològ Dietrich Bonhoeffer, victima deth nazisme, mòrt de mòrts, e autor de tèxtes exquisits e inspiradors, coma aguesti comentaris a on explique que “era vida der òme constitusís un virament sense fin sus eth sòn pròpri centre vitau, sense que jamès arribe a possedir-le deth tot”, ja qu’era vida li a estat dada d’ua forma especiau, non pas coma ua qualitat o un estat mès, senon que la viu de Diu e dauant de Diu, ena sua obediéncia, innocéncia, nesciéncia, mès en sa libertat, coma creatura liura. Totun, “es limits der uman se tròben en centre deth sòn èster”, dera sua realitat e existéncia pura, pr’amor que aquiu a on ei eth limit, i é tanben era vida, coma responsabilitat e projècte. Era mòrt mos pòt semblar injusta, sustot quan arribe abantes d’ora, o tanben solatjada quan acabe damb eth dolor o eth desgast dera vida, ara demora tostemp de quauquarren que mos suberpasse, de cap tà un arren uet, segontes uns, o enes mans d’un Diu amorós, segontes uns auti.

(DIARI SEGRE, 20-8-2016)

Era incertesa ena quau se tròbe era politica espanhòla, includida era catalana, d’ençà de dues eleccions seguides,reflectís era situacion d’ua societat cambianta enquiàs sues estructures de validacion. Eth pluralisme present s’interprète coma un bloqueg, en encastre institucionau. Mès tanben respon ath corrent de hons pròpri dera politica respècte deth chòc constant entre es fòrces conservadores e es de cambi, fòrça igualades aué, d’acòrd damb era sua representacion parlamentària. “Tota accion politica a coma finalitat o era conservacion o eth cambi”, mos ditz Leo Strauss, entà qui “quan volem conservar, volem esvitar eth cambi tà çò de piri; e quan volem cambiar, volem hèr lòc a quauquarren de mielhor”. Dilhèu tà esvitar çò de piri, ua minoria majoritària dera societat a optat pera opcion popular, fòrta enes valors deth hard power (economia, trabalh), dauant deth soft power (solidaritat, dignitat) d’ua quèrra fragmentada e desorientada respècte dera materialitat de qué ei hèta era societat capitalista. Eth cambi siguec a tocar de mansen deseme, mès eth populisme capinaut le hèc impossible. Bèth dia calerà governar eth país, laguens der estret marge que permet er encastre europèu e globau, e alavetz compreneram qu’entre eth liberalisme possessiu d’uns e eth populisme antiinstitucionau d’uns auti, encara i a lòc entà ua accion orientada ara justícia, eth benèster e era cooperacion, d’ençà d’un institucionalisme flexible e un enfocament des capacitats que promò era responsabilitat sociau, eth reconeishement individuau e es oportunitats reaus (materiaus) de víuer ua vida digna (ideau).

(DIARI SEGRE, 6-8-2016)

En tempsi dera canicula, pren mès fòrça era vida activa, mès enlà des categories cartesianes que la subjècten a un moviment sense cambi ne contradiccion, coma un castèth en er aire heired e paralizador, pr’amor que suprimir eth desir, era passion, era fe, serie ua sòrta d’automutilacion. Per aquerò, se mos a dat era carn e era passion. Son paraules d’Isaiah Berlin, istoriaire des idèes, respècte de Hamann, eth prumèr des romantics, origina der irracionalisme modèrn. Eth romanticisme “ei çò de primitiu, e joen, aquerò qu’ei mancat d’instruccion”, afirme en sòn trabalh sus es arraïtz d’aguest moviment, que, seguís, “ei eth sens dera vida exuberanta der òme en sòn estat naturau, mès tanben ei palidesa, fèbre, malautia, decadéncia, era maladie du siècle, La Belle Dame Sans Merci, era dança dera mòrt e era mòrt madeisha”. Era vida fluís ena confusion, eth conflicte e eth caòs, mès tanben auance damb era armonia dera patz e era dissolucion mistica en etèrn esperit absolut. Aguesta arraïtz n’ei encara ua atraccion perque compren era plenitud dera vida, d’ençà deth mistèri e eth paisatge familiar enquiar interès pera antiguetat e eth cambi trencador. Era existéncia s’escape ara matematica. Aguesta ei dilhèu era sua grana novetat, coma era de Hamann n’ei era deth pensament simbolic, centrat en lenguatge, coma “prumèr e darrèr organ e critèri dera rason”, en dialòg, comunicacion e comprension immediata. Er acte creatiu, élan vital, n’a de subergésser, perque ei mès personau e permet possar era volentat, perque era vida, coma diderie Fichte, comence damb era accion, eth coneishement dera quau en facilite era sua efectivitat, en un acte de fe de cap tad aguesta creacion, qu’ei libertat, mès coma ua volentat omnipotenta, tan ardenta e dangerosa coma era canicula.

(23-7-2016)

Es secodides politiques son ara orde deth dia: dempús deth Brexit, Cameron anoncie era sua dimission en diferit; eth sòn virtuau successor, Boris Johnson, renoncie ara candidatura de prumèr ministre; e un des principaus abandieradi deth referèndum, Nigel Farage, dèishe d’entestar eth sòn partit eurofòb, er UKIP; e quan encara non mos auem recuperat des analisis ar entorn deth sorpasso volatilizat des dusaus eleccions generaus celebrades en pòc de temps, dempús d’ua legislatura falhida, de tot just sies mesi, era rica, culta, educada e musicau Republica d’Àustria se ve possada a repetir es eleccions presidenciaus per possible frau en recompde deth vòt per corrèu, damb era menaça dera victòria deth candidat dera ultradreta, fòrta tanben ena vesia França. Euròpa ei ua hèsta: impulsora dera modernitat e, ath temps, ua des victimes des sues contradiccions. Tanpòc en Estats Units se sauven, damb figures tan esperpentiques coma Donald Trump. Era societat occidentau deth benèster a implosionat, e es henerècles daurides pes sues institucions son profitades o ben peth nacionalisme identitari o per un populisme nihilista, de pura gesticulacion, o per ua barreja d’andús, mentre era sociaudemocràcia agonize e eth neoliberalisme camine triomfau sus er espèctre d’ua societat herida. “Era desesperacion creish tant qu’era sauvacion pòt vier de quinsevolh lòc”, escriu eth professor Villacañas, en sòn libret sus eth Populisme. Era rason d’èster d’aguesti lidèrs, incapables de bastir arren, ei era insatisfaccion permanenta (d’aquiu era renóncia de Farage), entà bastir pòble o nacion, per miei deth conflicte amic-enemic coma gessuda ad aguesta anomia.

(DIARI SEGRE, 8-7-2016)

Era exuberància naturau d’aguesti dies de bonança escape ara catalogacion umana racionau, pr’amor que va mès enlà dera unitat e eth sens d’ua heireda planificacion. Cada causa, cada element, seguís eth sòn impuls vitau. Vegetacion, aigües, animaus e umanitat apassionada lhèuen acta dera economia dera tèrra, suspenuda en un abisme vitau, ciclic, de creacion, mès tanben de finau. Un simple sopar ara fresca, mentre alenden es arrames des arbes qu’entoren eth mistèri dera net, semble penetrat per ua divinitat venguda deth bòsc. E ath dessús dera tèsta se daurís “aqueth cèu estelat sus mèn” admirat per Kant, eth firmament plapat de botons ludents, liures aué, lèu de forma excepcionau, des sinuoses formes embromades, ena clarulha que dèishen veir uns herèishos imponents. Un ei eth cèu, espaci immens, “continent universau, era etèria region pera quau tot discorrís e tot se mò”, laudaue Giordano Bruno, defensor der univèrs infinit, simbolizat ath temps pes montanhes que vòlen tocar eth cèu. Eth sociològ Georg Simmel escriuec, laguens deth sòn Diagnostic dera tragèdia dera cultura modèrna, que, en contra de çò que passe damb es òbres d’art, es formes non an damb es Alps, massa desendreçada, un valor estetic pròpri, senon qu’aguest valor ei restacat damb es sues dimensions immenses, de forma inquièta, accidentau, pr’amor que s’escape a quinsevolh règla d’unitat, artenhuda en tot cas pera omogeneïtat deth hons dera val, aquiu a on èm ara, ath costat d’ua hònt que banhe eth camin e amie ath passejaire a ua vida naua, virada, totun, ath silènci d’a on ja non arribe era lum.

(DIARI SEGRE, 11-6-2016)

Se ben era Val d’Aran mantenguec es institucions pròpries dempús deth Decrèt de Naua Planta, non siguec enquia 1991 en qué les recuperèc, ja ena naua etapa democratica, dempús dera sua abolicion en 1834. D’aquerò ne hè enguan 25 ans, motiu entara celebracion, eth balanç e, sustot, un nau impuls a compdar dera experiéncia apilerada. Eth Conselh actuau ei neishut per via descendenta, pr’amor qu’es competéncies son exercides a trauèrs dera delegacion des madeishes de part dera Generalitat, damb qui li estaque ua fòrta dependéncia financèra, en contrast damb eth Conselh istoric desvolopat per via ascendenta, d’ençà dera basa des sòns vilatges e familhes, damb es sòns Conselhs de Terçon, igualadi toti, aumens en signe dera vestidura qu’encara consèrven es conselhèrs guarnidi damb era madeisha capa. Mès enlà des romanticismes que s’i poguen evocar, d’aquera societat luenhana, mès isolada, endogamica e controtlada, com ei facil supausar, er autogovèrn poderie virar de cap tà nau vitalisme sociau, a despièch de tot, se vò subergésser coma era institucion de referéncia tàs sòns abitants. N’eth romanticisme deth linhatge ne tanpòc eth racionalisme heired que le condamnèc en sègle XIX en seràn era solucion. Era idèa d’autogovèrn, pleament vigenta, ei (neo)illustrada, pr’amor qu’implique autonomia e libertat, a on era governabilitat aurie de perméter ua mielhor vida entà uns ciutadans non sosmetudi a cap tipe de dominacion (democràcia) e sonque amassadi peth ben e era rason comuns e es normes acceptades liurament. Er autogovèrn non ei isolament, senon dubertura, intersubjectivitat e comunicacion. E aguest n’ei encara eth sòn principau rèpte.

(DIARI SEGRE, 27-5-2016)

Aguesta sòrta de dusau transicion politica que viuem camine entà ues naues eleccions generaus dempús des celebrades en deseme, coma toti sabem. Es acòrds que non an estat possibles ara mudaràn ena unica gessuda demorada en inici der ostiu. S’era democràcia s’auesse de mesurar sonque peth grad d’eleccions, coma se sòl hèr veir, dilhèu de forma reduccionista, seríem dejà en ua fòrça auançada, per mor des soentejades cites entàs urnes qu’en pòc de temps venguem de protagonizar. Es moments de cambis son fòrça moigudi, e damb resultats tanben incèrts. Eth pluralisme reflectit en aguestes darrères veiram se reverbère en aguest espaci enquia ara inexplorat ena democràcia espanhòla. Un pluralisme, ath delà, fòrça dificil d’amassar enes tradicionaus divisòries de quèrra e dreta, aumens enquia ara, pr’amor dera igualacion des sòns blòcs, e en uns moments en qué, mès que polarizacions, se demanen amplis acòrds de renauiment, justament entà que siguen efectius e damb cèrta volentat de permanéncia, maugrat deth miratge dera estabilitat en tempsi trepidants e damb fèbles fonaments ideologics. De hèt, era ideologia balhe er orizon ermeneutic, de comprension, damb eth qu’un ciutadan o partit campe era societat, atau coma es politiques damb es quaus i vò incidir. Ideologica ei, clar, era propòsta de Constitucion catalana que, de forma susprenenta, recuelh era realitat aranesa d’ua manèra fòrça testimoniau, sense un pas d’auança respècte der actuau mandat estatutari, frut d’ua iniciativa e ua legislatura autant de precàries. En aguest moment, tot semble fòrça provisòri, subjècte de granes inquietuds, mès tanben de naues possibilitats encara per profitar tà projèctes collectius renauidi, majoritaris e referenciaus.

(DIARI SEGRE, 14-5-2016)

Caplòc occitan, ua des mès subergessentes de França, Tolosa ei era ciutat mès propèra damb era quau compde era Val d’Aran. Devenguda, entàs aranesi, en centre medicau de referéncia, conforme tanben, per aguesta proximitat e ua comunicacion fòrça mès fluïda e segura qu’era deth costat espanhòl, ua destinacion de dimenjada avienta entath gaudi comerciau e autant culturau, mès enlà dera sua potenta indústria dera aviacion e des estudis superiors, per exemple musicaus fòrça reconeishudi en món. De hèt, de musica voi parlar, pr’amor qu’eth centre Halle aux grains, laguens deth cicle de Les grands interprètes, damb eth patrocini der Ajuntament e tanben de diuèrses empreses (fòrça impensable en casa nòsta), mos acabe d’aufrir un concèrt de Mozart damb era direccion de Marc Minkowski e eth sòn grop de Les Musiciens du Louvre, acompanhadi peth Còr de Cramba deth Palai dera Musica Catalana. Eth Testament de Mozart amasse ua seleccion de pèces dera darrèra etapa deth compositor de Salzburg (Requiem, La clemenza di Tito, Era flaüta magica, eth Concèrt entà clarinet e orquèstra, KV 622…), interpretades ara manèra istorica e de forma precisa, dramatica quan cau, atau coma caracterize ad aguest grop, a on “er oient ei tocat en sentiment”, paradigma dera musica deth Classicisme, segontes ensenhe eth recentament desapareishut Nikolaus Harnoncourt, gran ermenèuta musicau, que Minkowski rebrembe abantes deth concèrt, en aguesta sala plan peculiar, exagonau e, coma non pòt èster d’ua auta forma, de malon arròi tolosenc, un antic mercat de gran, coma eth sòn nòm indique, e actuau sedença dera Orquèstra Nacionau deth Capitòl. E Mozart, tan apròp.

(DIARI SEGRE, 30-4-2016)

Cazadores en la nieve (editoriau Versátil) ei ua novèlla cuerta, intensa, viua, d’estil clar, dirècte, mès tanben precís e incisiu, damb aqueth ton de mala vida que tan ben sap transméter er escrivan José Luis Muñoz, que l’acabe de presentar en Bossòst, d’a on ei vesin. Damb er ofici aquerit ath long deth temps (aguesta ei era sua 42au òbra), era istòria dera prumèra novèlla nera contemporanèa ambientada ena Val d’Aran transcorrís per miei d’escènes parallèles entre eth guàrdia civiu experimentat ena luta contra eth terrorisme e eth forastèr misteriós que lieg a Thomas Mann. Andús se tròben en bar deth centre deth pòble, obligat punt de trobada des personatges tanben restacadi damb aguesti dus antagonistes enquia un finau dubèrt e esperançat. Era vida de pòble, a on tot se sap, s’analize e se comente, entore ua atmosfèra pesanta, densa, coma era nhèu apilerada enes losats e es carrèrs pendent aguesti dies duri d’iuèrn en qué se succedissen es hèts d’amor, mòrt e venjança. Non ei ua novèlla amabla aguesta, perque, totun, era vida non n’ei, damb es sues lèrmes, penes e lhocaries, mès tanben s’i dan cita eth plaser, er afècte e, ai!, er erotisme, totun dangerós, dilhèu destructiu, atrèt pera natura que cride ara natura des sòns òmes e hemnes. Istòria d’amor e caça fortius, enes bòsqui de Baish Aran, damb eth paratge de Còth de Barètja coma escenari privilegiat, Cazadores en la nieve met de relèu tanben, ath delà dera psicologia trabalhada des personatges, er artefacte literari que, en si, constitusís era Val, mès enlà deth paisatge idilic ath quau mos i an volut abituar, mès que Muñoz transgredís damb nòta.

(DIARI SEGRE, 15-4-2016)