Category: De lin e de lan

Es pulsions populistes que patim, e eth tapatge que les acompanhe, impedissen er onèst e tranquil rasonament que meriten es causes de toti. Ara fin (vam a èster atrevits, mès enlà des lectures istoriques e juridiques en situacions colonizadores), eth dret d’autodeterminacion l’exercim tanben quan eth pòble, dotat d’institucions pròpries, se govèrne de forma liura, democratica, per miei deth principi d’autonomia, garantit per article 2au dera Constitucion entàs “nacionalitats e regions” qu’intègren era “nacion de nacions” qu’ei Espanha. Non partim de zèro. Per açò, a despièit dera ofensiva neocentralista e era pedagogia qu’encara manque per hèr (se non ei tard dejà), s’entenen mès veus, ací e delà, que reclamen ua “naturau” evolucion federau (reformadora, sociau ath delà) der Estat, ena sua complexitat e diversitat, damb mecanismes clars (delimitacion de competéncies, en tot esvitar que se dupliquen o tripliquen), justi (principi d’ordinalitat tà qu’es comunautats contribusentes non pèrden posicion n’oportunitats economiques) e equitatius (leiautat e cooperacion), en tot susvelhar era singularitat de nacions que, coma era catalana (e era aranesa), compden damb ua auta lengua e cultura, dret civil especific, ua longa tradicion d’autogovèrn e ua mès fòrta volentat de projectar-le tath futur. Vist atau, eth cas aranés a un lòc en debat. Còste d’enténer que d’ençà de postulats “aranesistes”, deuteires des sues aliances politiques damb eth sobeiranisme uniformista, se’n sage de dar un còp de pòrta damb eth feniant e pujolian argument qu’“ara açò non tòque”. E alavetz quan? ¿Quan Aran age perdut ua auta oportunitat tà hèr a valer era sua autonomia e era sua identitat plurau ena Espanha federau e era Catalonha de toti? 

(DIARI SEGRE, 2 de noveme de 2013)

En secrèt de confession. Atau an retornat, en bon estat ath delà, tres frontaus d’autar barròcs, panadi en 1999, ara glèisa parroquiau dera Purificacion de Bossòst. Ludrege eth daurat qu’entore damb motius floraus era advocacion de cadun d’eri: un dedicat ara Mair de Diu dera Assumpcion, er aute ara Mair de Diu deth Rosèr e un tresau encara per determinar: dilhèu ei Santa Margalida, diden es entenudi. Eth “pecat” reconeishut (cohessat) e hèt explicit “en secrèt” dempús de catorze ans en qué auec lòc eth panatòri, justament quan pensàuem que non les tornaríem a veir, permet aguest erós e imprevist succès. En retorn i é era peniténcia. Qui sap des vicissituds que, pendent aguest temps, auràn vescut es pèces sostrètes, quini païsi auràn visitat, quines mans an tractat es dus frontaus restauradi, per qué les tornen ara, damb quina volentat les panèren, aquera net deth 8 ath 9 de noveme de 1999, quan, en barrar era glèisa, eth lairon o es lairons demorerèn amagadi en còr entà despenjar es pèces sense èster descurbidi e atau trèir-les pera pòrta de darrèr, en tot ressegar-ne ua barra de hèr… Son preguntes qu’ara mos hèm, mentre se mos hè present eth desengust que se’n portèc mossen Joan Caseny, rector de Bossòst en aqueri moments. Ath delà de saludar era restitucion, que contribusís ara recuperacion e projeccion de part deth nòste patrimòni istoric e artistic, er hèt constitusís tanben ua sòrta de rebrembe e d’aumenatge postum a mossen Joan, atau com l’aperàuem, gran amic, referent dera Glèisa aranesa, ua des persones que mès an mercat eth devier dera istòria recenta d’Aran e der aranés e des vivéncies des que l’auem pogut conéisher enes ans de formacion educativa e espirituau, en pregon arregraïment. 

(DIARI SEGRE, 19 d’octobre de 2013)

Viuem tempsi d’exaltacions patriotiques, encara que damb drapèus e motius disparions: quan tot entre en crisi e desapareishen es orizons, era bandèra enludís damb sa estela ath pòble estordit en miei de tanta escuretat politica. Es govèrns sagen de profitar eth desconcèrt damb mecanismes un shinhau estonants: quan encara non auíem paït era boutade dera mèrca Espanha, enteni en Catalonha Ràdio, “era ràdio nacionau de Catalonha”, un reportatge sus es bondats dera mèrca Catalonha. Non volietz tassa? Ara auetz tassa e mieja!

Acostumadi com èrem ara division sempitèrna entre boni e mali espanhòls (reviscolada pera dreta ultra jos eth mandat des govèrns socialistes de Zapatero), ara mos auem d’enténer en Catalonha un discurs diadèr, insistent e agaçant, de ridiculizacion des idèes non independentistes, especiaument des federalistes, pr’amor qu’eth centralisme neoespanholista ei un vielh coneishut contra eth quau non sonque ei mès facil lutar, senon que, ath delà, apòrte nombrosi redits politics e electoraus (sonque cau escotar un moment es tertúlies de quinsevolh miei de comunicacion public dera Generalitat, sense compdar es hilats sociaus).

Amics, ac auem de reconéisher: eth sobeiranisme a devengut eth nau crèdo oficiau e qui gause expausar-li, ad aguest moviment, ua cèrta divergéncia, ua minima critica d’avertiment, de matisacion o umil suggeriment, aquerís de patac er estatut dera “mauvaise réputation”, ara manèra com l’expòse Georges Brassens en sa famosa cançon. Mès: “je ne fais pourtant de tort à personne…”, se decidisqui non seguir era marcha deth 14 de junhsèga o dera via catalana tara independéncia der 11 de seteme.

Sò partidari dera liura determinacion deth pòble entà desbloquejar era actuau situacion de collapse politic e territoriau (tanben entà Aran alavetz, coma subjècte collectiu diferenciat), mès ei licit preguntar-se perqué non “decidim” tanben sus es retalhs contra er Estat de benèster, sus eth modèl de país que volem: damb mès o mens sanitat e educacion publiques e universaus, damb mès o mens dependéncia des mercats depredadors…

E de qui volem èster independents, se se pòt èster “independent” en ua Euròpa interdependenta? Independents entà èster dependents dera elit economica e financèra locau, tan nostrada? Independents dera Espanha des autonomies entà devier dependents des nòsti sauvapàtries, corruptes includidi? Era independéncia ei aué er unic projècte politic, proclamen erosi es intellectuaus reconvertidi ara naua fe. Mès, quin projècte politic (per tant, sociau, economic, etic…) pòden compartir partits coma Convergéncia Democratica, conservadora e neoliberau, e es Candidatures d’Unitat Popular, defensores deth “socialisme”?

Catalonha, com Aran, ei ua societat plurau. Mès aguesta pluralitat (d’expressions, credences, opinions, pensaments, ideologies…) non sonque a d’èster respectada e reconeishuda, senon tanben prebotjada en encastre public, pr’amor qu’ei pròpri d’ua democràcia auançada convertir sa pluralitat intrinsèca (situacion de facto) en un pluralisme dinamizador (situacion de iure), se vertadèrament ei disposada a afrontar es desafiaments collectius luenh de quinsevolh simplisme omogeneïzador. E pensi qu’eth problèma qu’auem dauant (eth dera relacion Catalonha-Espanha) ei massa complèx coma tà deishar-le en mans dera estigmatizacion e era via dangerosa deth pensament univòc.

(JORNALET, 5 d’octobre de 2013)

Era tragèdia diadèra de Lampedosa (coma tantes Lampedoses que trobam ath long dera còsta europèa, en tot compdar es der Estat espanhòl), notícia ara per ua chifra inassumibla (mès de 200 mòrts), conforme era nòsta “vergonha” collectiva, en paraules deth papa Francés, er unic qu’en Euròpa a parlat clar sus era ignominia ara quau condamnam as que hugen dera guèrra, era hame e era opression. A on èrem nosati eth dia que les deishèrem morir? ¿Sautaràn es naui refugiadi que vien eth mur infranquejable que mos auem lheuat en forma d’autoenganh e faus benèster confortable, des.hèt cada dia mès per ua Euròpa insolidària tant damb es de “dehòra” coma tanben damb es de “laguens”, mentre brotoen coma misharnons partits, organizacions e politiques xenofòbes e racistes, en aguesta guèrra induida de praubi contra praubi ara cerca deth pan que sauven e apilèren es mercadièrs dera especulacion, ath marge des mecanismes de contròtle democratic? Bastim Euròpa sus es roïnes d’un passat d’explotacion e extermini (sonque cau pensar en pòble jusieu) e un present d’escandalosa “indiferéncia” (paraula pontifícia aguesta tanben) ath patiment deth pòble empraubit, der “immigrant sense papèrs”, qu’auent pro desgràcia en deishar casa e hilhs, se tròbe ath delà sense estatus de ciutadania ne dret a servicis basics coma era sanitat. Clar que non tot eth tòrt ei d’Euròpa, ja que de ben segur qu’es govèrns opressors d’origina prenen part des motius deth sòn malur, mès, quan tuste ara pòrta, eth sòn idòl esbauce d’arraïtz era comoditat d’ua politica que non a present era memòria des qu’auem abandonat peth camin, des vençudi que reclamen era sua rason, d’aqueri que, teologicament e com ben sap er avèsque roman, son ara fin “sagrament vedible deth Diu invedible”.

(DIARI SEGRE, 5 d’octobre de 2013)

Es cabanes sigueren protagonistes arioan dera exposicion dera Fondacion deth Musèu Etnologic, qu’aguest 2013 complís 40 ans de subergessent prètzhèt a favor der auviatge aranés. Per ua logica contunhitat, es capèles e es santets li an prenut eth relèu ena naua mòstra, a punt de concludir. De bèra forma, es cabanes comunaus de pastor son bastisses que susvelhen eth còs dera incleméncia meteorologica, deth trabalh damb eth bestiar e era excursion tara montanha, mentre qu’es capèles, capeletes, pilarets e hornets que trobam ath long dera geografia aranesa s’encueden de sauvar er esperit deth mistèri dera vida. Atau ac explique mossen Amiell, tostemp ua referéncia, en corresponent article tara revista Tèrra Aranesa: “Eth mistèri dera vida se hège present damb aguesti signes [der espaci sagrat] mès enlà des causes que vedem e tocam”. Alavetz, non podem pas desbrembar es paraules sapientes de Mircea Eliade, istoriaire des religions, quan analise es “societats tradicionaus”, a on un lòc sagrat ei simbolizat per ua “dubertura” de cap tà ua auta “region cosmica”, en un moviment comunicatiu “damb eth cèu”. Aguesta comunicacion s’exprèsse “indistintament” per un “cèrt nombre d’imatges virades de cap tar axis mundi”. Eth nòste centeat de capèles e santets estienen aguest mon sagrat en miei dera montanha, a on hestejam es romiatges der afrairament comunautari (e qu’atau sigue per fòrça temps), ena dubertura tad aguest cèu e tath frair qu’è ath costat. D’aquiu qu’en fòrça d’aguestes trobades se’n hèsque eth repartiment deth pan e eth vin, coneishut coma era “caritat”. Es sants son d’aguesta forma mès que simples imatges. Son “imatges d’ua dubertura” essenciau, ontologica, pr’amor que consagren era tèrra a on demoren e la conformen de cap tà un “nau naishement”, que “compromet era existéncia dera comunautat tota sancera”. Eliade avertís: “Non podem pas víuer sense ua dubertura de cap tara transcendéncia”.

(DIARI SEGRE, 21 de seteme de 2013)

Semble qu’eth president Mas a començat a frenar era apòsta sobiranista, ja que defen ara ua “consulta pactada” (prepausa que tostemp an defenut es socialistes, e non se les prenie seriosament) que dilhèu s’aurà de retardar mès enlà de 2014, maugrat que dempús se n’a agut de desdíder pera fòrta pression deth sòn entorn, en tot començar pes sòcis d’Esquèrra Republicana (mès nacionalista que d’esquèrra e republicana, per cèrt). Cau profitar aguest moment entà renfortir era politica democratica, ací e delà, aluenhada des plantejaments basadi en solucions simplistes e unilateraus tàs problèmes complèxes e polivalents. Mès enlà de s’ei ben trobat o non eth simbèu d’un encadeament collectiu coma expression d’ua “via catalana”, aguest onze de seteme, ei de besonh, ath delà, qu’es politiques catalana e espanhòla empleguen era paraula per miei deth dialòg e era negociacion, en tot crear espacis de trobada e distension. N’ei responsabilitat des sòns dirigents, en prumèr lòc. Atau ac a comprenut fòrça viatges eth pòble aranés, quan a pactat era sua liura ligason damb era Corona d’Aragon e eth Règne d’Espanha. Ua via possibla poderie èster era entenuda exigenta per mor d’un autogovèrn fòrt ath servici deth pòble, sustot deth que patís, laguens d’ua Euròpa sociau e solidària. Tà qué volem lheuar naues termières territoriaus, sociaus e economiques? Ja patim pro murs d’indiferéncia e incomprenença, d’injustícia e desigualtats. Me shaute mès era idèa d’ua Catalonha lidèr e transformadora, dubèrta ath món e ara cultura, referenta en practiques de consum responsable e iniciatives d’economia sociau, que se bastís en positiu entà entestar Espanha e era Euròpa meridionau, ja que non vò demorar isolada ne perduda peth camin deth neoliberalisme insolidari, e òc dispausada ara convivéncia, eth respècte e era dignitat.  

(DIARI SEGRE, 7 de seteme de 2013)

Er ostiu de 1313, ara hè 700 ans, siguec fòrça moigut entath pòble aranés. D’acòrd damb era relacion istorica recuelhuda en web der Archiu Generau d’Aran, podem confirmar qu’eth 25 de junhsèga, es conselhèrs amassadi ena glèisa de Sant Miquèu de Vielha dan instruccions as deputats entà que balhen fidelitat ath rei Jaime II en Lhèida, a cambi dera confirmacion des furs, privilègis e libertats. Eth 12 d’agost, es sindics e procuradors li prèsten jurament en Palai Reiau dera madeisha vila, en tot reconéisher-le coma “rei e senhor naturau”. E en un dia com ager, 23 d’agost, deth nomentat an, eth monarca autrege era Querimònia en Lhèida, vila que, mès ara man dera aluenhada Val (ara e mès alavetz), torne a èster scenari deth devier d’aguesta istòria singulara, qu’amasse en aqueth moment es usi e costums que ja regien era governabilitat deth país. Damb aguest motiu, convertit en simbèu dera identitat aranesa, era Paeria a dedicat ara Val eth sòn An d’Occitània, per mor tanben dera coneishuda efemeride de Murèth. Ei tot un esfòrç imaginar com deuie èster er Aran d’aqueri tempsi, laguens dera societat pirenènca dera baisha Edat Mejana, a despièch que, damb toti es obstacles des sègles de distància, es istoriaires ac poderien illustrar damb quauqui tasti documentaus. Mès facil ei intuir eth cambi que d’ençà d’alavetz a experimentat eth país, basat ena actualitat en ua economia toristica, fonamentaument de servicis. Er ostiu s’i manifèste coma ua sason que reclame compde de resultats, acusat enguan per ues expectatives negatives en començament (damb eth desbordament de Garona includit), es fruts des quaus s’an reviscolat en agost damb cèrta moderacion. Quauquarren demore, totun, d’ençà deth hons deth temps: eth combat entà que, de forma collectiva, pogam hèr d’aguesta ua tèrra un shinhau mès abitabla. Tan senzilh, e tan dificil. 

(DIARI SEGRE, 24 d’agost de 2013)

Auien decidit, de forma espontanèa, dinar ena Bassa d’Arres. “Pujam?”, preguntèc Pèir, eth mès escarrabilhat de toti, ath mès estordit, Gaston. “Me’n pòrti a Ròsa damb eth sòn gojat”, higec. E Gaston, qu’acabaue alavetz era jornada laborau, se’n mostrèc d’acòrd. Era prèssa diadera, aguesta vida trepidanta, non les deishaue arturar-se un moment entà aumens conéisher eth beròi paisatge d’a on èren hilhs. Mès, ara fin, aueren ua bona pensada e ua melhor volentat: passar era vrespada amassa. Ròsa, eth gojat e eth mès decidit solien demorar dehòra dera Val. Era sajaue de trabalhar; eth sòn gojat urbanita, autant; e Pèir corsaue un màster, damb era idèa de partir tath país germanic en quau i hadien cap fòrça des sòns compatriòtes. Eth cas ei qu’eth dia s’auie lheuat soleienc, sense cap de broma shordanta. Calie profitar aguest mes d’agost abantes non tornèssen eri tres tara grana ciutat, en tot deishar a Gaston ena val. Era calor ère pro suportabla, encara mès aquiu naut, ena bassa. Guaire hè que non i anauen? Dilhèu d’ençà de ben petits. Es aigües solatjades, com eth sòn nòm indique, son susvelhades pera vèrge dera capeleta auçada ath cant, ena que constituís ua des estampes mès fotografiades deth parçan. Es toristes ja auien ocupat totes es taules e es cashires der airau recreatiu. Es amics se placèren en tèrra, uscladi peth solei agradiu e dirècte, erosi de compartir ua estona ath torn dera vianda ara brasa e eth vin deth morralet. E un veire acompanhe ar aute. Un còp de vin, un còp d’arrir. Solei e gent marchauen. Ròsa e eth gojat ja planejauen era pròplèu escapada, toti amassa. Pèir sonque les aurie d’ahiscar. Mentretant, Gaston, er estordit, persutaue en calar-se ena aigua refrescanta, enquia qu’eth solet dèc eth pas, se desvestic e s’i comencèc a banhar. Ròsa, pensatiua (le rebrembaue paradòt e descuedat), descurbie un nau Gaston, desinibit e de bon veir. Ja trapaue de mens era Val d’Aran.  

(DIARI SEGRE, 10 d’agost de 2013)

Les e Bossòst an començat ua collaboracion entà prebotjar amassa eth parçan de Baish Aran, damb ua economia especifica laguens dera Val, afectada, com d’autes, pera crisi generau, ara quau cau híger es diuèrses repercussions des aiguats de junh. Eth moment ei totun propici entà saja’c. Diden qu’era union hè era fòrça. De hèt, era unitat sòl èster motiu de laudança, pr’amor qu’ei un valor sociaument considerat. Mès encara en tempsi de dificultats. Societat e unitat hèn referéncia ath collectiu amassat, ath pòble (o es pòbles) o ara comunautat afrairada que compartís un madeish prètzhèt peth dessús des egoïsmes (o dilhèu per mor deth pròpri interès). Per açò, encara consèrve era sua bona imatge, a despièch que fòrça viatges s’emplegue coma ua arma contra era diversitat e era pluralitat democratica. Mès non aurie d’èster atau, perque era contra dera diversitat non ei era unitat, senon era omogeneïzacion, era uniformizacion, era unicitat, que son causes dispariones. Era unitat sosten eth còs ena pluralitat des sòns membres. “Diuèrsi son es dons, mès er Esperit ei un de solet”, que ditz sant Pau: er esperit dera umanitat, jos eth principi dera solidaritat e er afrairament, entà que cap d’eri non demore excludit pera manca d’oportunitats e era agonia d’apilerar riqueses, fòrça viatges en contra des auti. Encara mès: era desigualtat, era henerècla sociau e territoriau, son contraprodusentes entara economia d’ua societat. Ei amassadi, coesionadi, en tot cooperar, quan er esfòrç de cadun demore recompensat d’ua forma mès plea. Coma escriuie un filosòf recentament, dempús d’aguest capitalisme desregulat, ja non se tracte tant de hèr deth besonh ua vertut, coma de convertir era vertut en nòste besonh ineludible. Dilhèu per pura superviuença. 

(DIARI SEGRE, 27 de junhsèga de 2013)

Mentre sajam de recuperar-mos des aiguats, campi un moment tà dehòra e veigui qu’era Catalonha oficiau seguís damb era madeisha cançon: que s’eth dret de decidir, que s’es concèrts dera libertat, que s’era independéncia, que se… me sabi. N’ua paraula sus era grèu situacion economica e sociau. Diden qu’era independéncia se plantege justament entà combàter-la, mès tanpòc dan esperança es païsi supausadament independents qu’ac passen encara piri. Semble definitiva era decadéncia deth Principat, entutat com ei ena endogàmia d’un debat que non guarde mès enlà d’aguesta sòrta d’autoreferéncia compulsiva. De hèt, non i a debat. Ne, encara mens, autocritica. Impère era revelacion d’aguesta vertat que non podem questionar sense quèir en eretgia. Clar qu’era minoria der aute extrèm nacionalista (er espanholista) ajude fòrça a empossar as esceptics a combregar-i. En miei, praubi, es socialistes s’atrevissen a proposar ua reforma federau, entre er independentisme chupiguai de Convergéncia e ERC e er unionisme caspós de PP e C’s. Eth pensament unic establís qu’eth federalisme arribe tard, coma s’era sobirania decimononica, metafisicament impossibla en marc dera Union Europèa, siguesse eth darrèr crit postmodèrn. Era propòsta contenguda ena Declaracion de Granada ei un pas tà dauant que cau reconéisher e que sonque d’ençà der oficialisme imperant o deth sectarisme mès acusat se pòt menspredar, pr’amor qu’eth PSOE assomís de forma explicita eth federalisme coma forma d’organizacion territoriau. Totun, aguesta reforma constitucionau se maride fòrça ben damb es principis dera esquèrra solidària e internacionau: igualtat des ciutadans e cooperacion entre es parçans, ena diferéncia e era autonomia des sòns pòbles, includit eth nòste, er aranés. 

(DIARI SEGRE, 13 de junhsèga de 2013)