Category: De lin e de lan

FRANCÉS X. BOYA Y AMADOR MARQUÉS, CONSELHÈRS GENERAUS DE QUATE LÒCS

Los pueblos araneses recuperan lentamente la normalidad. Sólo el polvo denso que levanta nubes opacas y el ejército de retroexcavadoras trabajando en la reconstrucción de muros y escolleras nos recuerdan el duro episodio que vivimos el día 18 de junio de este 2013. Aun así, ni el barro, ni el agua, ni toda la adversidad que ha acompañado esta crecida han sido capaces de minar el ánimo, el civismo y la fuerza de los araneses.

A la llamada de sus alcaldes, todos, como uno solo, salieron a las calles a trabajar, ayudar y ofrecer una inmensa solidaridad, que ha sido el mejor bálsamo para todos aquellos a quienes el río les ha dejado sin medios para seguir ganándose la vida, o con sus enseres flotando en el barro. Ésta es, sin duda, la mejor cara de nuestro pueblo: la cara solidaria de hombres y especialmente mujeres que, aun hoy, están limpiando barro y ayudando a recuperar una ansiada normalidad que costará alcanzar.

Por ello, queremos manifestar que nos sentimos orgullosos de ser uno más entre todos ellos y de sentirnos parte de esta gente que sabe plantar cara a la adversidad. También queremos reconocer y agradecer la labor esforzada de vecinos, pompièrs, bombers, servicios médicos, fuerzas de seguridad, operarios públicos y privados y de todos los que están contribuyendo a restablecer nuestros servicios e infraestructuras.

Ahora, a la espera de las medidas que el Gobierno de la Generalitat y del Estado arbitren con la máxima celeridad y eficiencia posible, es necesario analizar lo ocurrido para prevenir el riesgo en el futuro. Nada va a cambiar lo que ya pasó, pero es evidente que hay que evitar que ocurra nuevamente y que no se cometan de nuevo los errores y, en consecuencia, sepamos aprender de ellos. Por ello, y frente a la actitud de nuestra población, se ponen en evidencia algunos fracasos de los que se debe tomar nota.

El fracaso de los planes de alerta y de predicción. Resulta evidente lo insuficiente que resultó, ante esta catástrofe, un aviso de prealerta el día 14 a las 17.48 h con el genérico aviso de fuertes lluvias en el Pirineo para advertir de una inundación que sucedió el día 18 y en la zona concreta de Aran. No fue hasta las 8.37 h de ese día que los alcaldes reciben el aviso de inundaciones, cuando ya los pueblos estaban anegados y las evacuaciones se hacían en una considerable situación de riesgo. La pregunta es: ¿acaso no existen protocolos de actuación para emergencias y protección civil? Si lo razonable es pensar que sí, ¿por qué no se aplicaron? ¿Tal vez porque los recortes afectaron a la técnica que se ocupaba de ello y que desde hace varios meses ya no ocupa su lugar de trabajo en el Conselh Generau? Son preguntas que deberían responderse y, sobre todo, definir las medidas que deberían tomarse para enmendar lo sucedido. Porque ciertamente, si hubiera existido la alerta y el aviso, mucha gente no hubiera perdido sus bienes y los niños o los mayores no hubieran vivido momentos difíciles de evacuaciones precipitadas en calles convertidas en ríos, de las cuales fuimos testigos directos.

Decía Horacio Krell que la principal catástrofe es no saber lo que uno quiere, flotar o navegar, efectivamente. El futuro de Aran pasa ahora por un debate que no puede ignorar nuestro río como un elemento central de nuestra geografía. Y el urbanismo es parte esencial del debate. Por ello, cuando el partido en el gobierno, Convergencia Aranesa, está tramitando la modificación del Plan Director Urbanístico, aprobado en la anterior legislatura, para ubicar zonas industriales en las zonas más arrasadas por la riada, o anular el Parque Territorial del Garona, como instrumento de planificación y protección ante el río, parece necesario reflexionar sobre un rigor urbanístico que no se puede sostener únicamente sobre el hormigón y el engaño.

Deberíamos saber también, por qué, a diferencia de lo ocurrido en Benasque o en los pueblos vecinos del Comminges, se desplegaron unidades militares especiales para ayudar a los equipos de emergencia, y por el contrario, no lo hicieron aquí. También debemos ser conscientes de que las infraestructuras hidráulicas para la producción eléctrica requieren otra estructura menos invasiva y más eficaz en estas avenidas.

No vale, como hacen algunos, utilizar los agasajos al gobierno amigo y cargar contra los demás. Sólo si somos capaces de hacer un buen diagnóstico de esta catástrofe y sacar las conclusiones adecuadas, podremos prevenir la siguiente y ése es un trabajo que nos compete a todos y en especial a los que tenemos representación pública. Por ello, ahora, pasada la emergencia, es el momento de hablar de ello sin utilizar el barro, ni para ensuciar, ni para ocultar.

(DIARI SEGRE, 6 de julio de 2013)

Era natura (includida era umana) pòt contribusir ath malur, com ac demòstren es darrèri aiguats deth riu Garona (des quaus non auem de regretar, per fortuna, cap danh personau); mès tanben pòt regalar-mos era beresa paradisiaca e exuberanta, de rius e ribères, de montanhes e vilatges, tan caracteristica deth país. Ath delà, contra era adversitat vescuda, refortim era ajuda mutuau e eth suenh compartit, en comunautat e reciprocitat de toti es que i prenen part (vesins, pompièrs, servicis medicaus, fòrces de seguretat, operaris publics e privats, eca.) entà restablir es condicions en qué desvolopam era vida vidanta. Nòste arriu Garona, que ja vedíem creishut hè quauques setmanes, a mercat era istòria dera Val, a on eth trabalh auançat des prumèri dies aurà de seguir eth camin dera reactivacion integrau per miei des plans d’inversion de besonh, deth supòrt institucionau, dera resolucion e eth pagament agils des pèrtes. Aguesta ei ara era prioritat. Mès tanben serà inevitable un nau debat collectiu sus eth modèl territoriau que volem, entre era desregulacion irresponsabla e er intervencionisme descontextualizat der abitat uman. Eth Plan director urbanistic, victima dera utilizacion politica, sajaue de “planificar aguest risc” a trauèrs deth Parc Territoriau deth riu Garona, coma diderie era ambientològa aranesa Mireia Boya d’acòrd damb era sua analisi recenta. Ei un des esturments qu’auie de servir entà “endreçar era dinamica fluviau e establir es mesures preventives efectives”, segontes eth Collègi d’Ambientològs de Catalonha, restacades, higem, damb era proteccion des airaus urbans, dera activitat economica ar entorn deth riu e, en generau, d’aguest beròi paisatge que mos definís coma destinacion toristica e coma pòble amassat, prèst tara melhora. 

(DIARI SEGRE, 29 de junh de 2013)

Van e vien des sòns uarts (o casaus, atau com se diden en d’auti parçans occitans). Semble que, cada còp, i a mès gent dedicada a un tròç de tèrra laurat e semiat. Que cau suenhar-le entà que dongue es sòns boni fruts e en poguen gaudir, pendent eth long iuèrn, familha, amics e coneishuts, as quaus les podem regalar tostemp quauqua bleta o trufa o bèra leituga gustosa impossibla de trobar en mercat des granes superfícies. Era actuau economia deth uart non arribe dilhèu ath tipe dera de subsisténcia, mès òc ath suenh deth larèr e er auviatge, deth producte dera pròpria tèrra, endreçada damb estima e puntuau porfiança, pr’amor qu’es uarts son es nòsti jardins, natura domesticada peth trabalh entretenut der òme. “Aguest (o aguesta) te vò portar tath uart”, avertim de viatges damb ironia. E alavetz mos preguntam ce qué deuie passar enes uarts, entre es pòrres e es cebes, entà devier er scenari sospeitós qu’ara toti pensam. Eth uart ei protagonista tanben d’ua simpatica cançon de Nadau: Lo casau de Josefina. La rebrembatz? “Qu’ei un tan beròi país / Si i a un paradís sus tèrra, / Qu’ei aquiu lo paradís”. Eth casau de Josefina se tròbe “esconut com un secret” e “sent a tèrra mulhada / per la ploja de julhet”. Eth uart ei d’un erotisme desenferonit, mentre eth jardin se permet acuélher, ath temps, un doç amor, encara qu’Èros se i è present, e de quina forma!, se campam eth plan coneishut triptic d’El Bosco. Biblicament, eth jardin ei tèrra e simbèu d’ua relacion amorosa, sigue entre Diu e es òmes o entre aguesti, es uns damb es auti, coma en Cantic des cantics o quan Jesús ressuscitat s’apareish ara Magdalena. De hèt, tot comence e tot acabe en un jardin de pecat e d’amor.

(DIARI SEGRE, 15 de junh de 2013)

Enguan qu’ei un an de commemoracions (ja sabetz: Querimònia, Tractat deth Plan d’Arrem, Murèth). Hestejam eth passat, tostemp imprecís e manipulat, entà dignificar un present a on confluïssen tota sòrta d’interèssi e volentats. Podem percéber, ath temps, un cèrt corrent de hons que permet reconéisher-mos en prètzhèt tostemp desirat: er esfòrç reentreprenut entà governar es ahèrs publics d’ua forma propèra e cooperativa, es uns damb es auti: entre es institucions representatives e es ciutadans representadi, entre era administracion territoriau e d’auti encastres damb responsabilitats en parçan: çò qu’auem vengut a aperar “autogovèrn”, concèpte ja fòrça gastat. Semble qu’en d’auti tempsi aguest autogovèrn prenie eth nòm dera Cort dera Val, costuma arraïtzada enquia qu’eth rei le mane cambiar peth des conselhèrs, atau com establís eth capítol 17au dera Querimònia (compèndi qu’amasse es furs, privilègis e drets consuetudinaris acceptats o modificats peth monarca, vertadèr senhor d’Aran). Ei a díder, tà evitar confusions, calie aclarir que de Rei e, per tant, de Cort sonque n’i a ua. Er autogovèrn contemporanèu, reconeishut per prumèr còp peth Senat espanhòl, s’a bastit pera justa reivindicacion politica, prumèr, e per miei dera transferéncia competenciau, dempús. Ara ei temps de garantir economicament es servicis que ja gestionam, mentre passam d’un modèl de traspàs verticau a un d’orizontau, mès democratic e efectiu, ei a díder, ath que da protagonisme as ciutadans (ena rendicion de compdes, ena deliberacion, eca), que vòlen èster corresponsables deth sòn devier. Aumens, serà mès dificil qu’er autogovèrn se convertisque non ena Cort dera Val, senon ena alhocada e extravaganta cort des miracles que retrate Valle-Inclán.

(DIARI SEGRE, 1 de junh de 2013)

Er arriu Garona se mòstre ondulós e aclapant pendent aguesti dies de supausat desgèu, a despiet qu’ara nhèu que torne a quèir li güege partir. Era sason primaverau sage de hèr-se un lòc timid ena Val, mentre er iuèrn, de nhèus regalades, s’i resistís eròicament dehòra deth sòn domeni naturau. Eth cas ei que d’aigua, en vedem ara en toti es cornèrs, per pòc qu’entorniam enlà deth carrèr asfaltat. Rius e barrancs se desbòquen erosi. Vielhes hònts lèu lèu desapareishudes pendent detzenats d’ans renèishen vigoroses, quan tot just en ostiu passat, regretàuem amargament era sequèra inausida en aqueres hònts de montanha a on tostemp, d’ençà de temps immemoriau, auie gessut eth transparent, inodòr e fad liquid, languit peth bestiar e era èrba assedats. Ath cant der arriu, mos sentem complices deth sòn devier. Comparança topica era dera vida que passe e fludís coma er arriu (mès, en vertat, n’era vida passe com qui non passe, mès lèu se precipite coma era nhèu que se hon en tèrra; n’er arriu fludís coma se tostemp corresse tranquillament), aguesta aigua que bronís damb supèrbia rebrembe era non mens tradicionau imatge deth pensador Eraclit, a saber: non ei possible calar-se dus viatges en madeish riu, pr’amor que tot fludís e arren demore (ei a díder, arren non ei), quan dilhèu volec díder: entàs que se calen enes madeishi rius, ues e ues autes aigües corren, perque er aigua banhe era contunhosa fluïditat des causes, que nèishen e se’n van, son e ja non, cambien de lòc e muden era superfícia assolelhada, contra era tèrra densa e consistenta, solida e compacta, a on eth huec (er aute element qu’emplegue) mos desrevelhe en aquerò que, coma era hònt seca, abantes demoraue entutat e ara òc!, eclosione mentre eth temps ac permete. 

(DIARI SEGRE, 18 de mai de 2013)

Tot va plan de prèssa. Hè un an escriuíem un petit manifèst de bones intencions e aué ja mos semble caducat, frut dera vielha politica. Eth creishent desprestigi des diuèrses institucions merite quauquarren mès que paraules recurrentes. Totun, non sonque de pan viu er òme, encara qu’ara còste mès d’aquerir-le. Sense trabalh ne benestança, damb ua amendrida politica publica de proteccion, era injustícia, era indignitat e tanben era indiferéncia des amonedadi se daurissen pas de forma insolita. Es (mali) valors metudi en crisi, coma er individualisme e era competitivitat extrèms, sagen de perpetuar-se sistemicament en tot mudar-se ena pèth coneishuda dera libertat privatizada e es trampes contra es causes de toti. Es cambis se succedissen, mès eth sistèma que voleríem transformar demore impavid. Com concretar es principis modèrns dera libertat, era igualtat e era fraternitat ena societat d’ara?, mos preguntàuem ena prumèra jornada deth procès participatiu que prebotge Unitat d’Aran damb eth nòm Compromís per Aran. Prumèr cau cambiar es valors entà cambiar era societat e desterrar d’un còp era “competitivitat” feròç entà substitusir-la pera “cooperacion” armonica, responie un òme comprometut. Higie de forma originau: En lòc der “autoritarisme” (verticau), fomentem eth “federalisme” (orizontau). Ua gojata defenie era “economia deth ben comun” entà qu’era politica recupère eth sòn sens, ei a díder, eth sòn “radicalisme” laguens d’un procès de “regeneracion”, completaue un aute interlocutor. D’acòrd damb era sintèsi de dus auti, ei ora de plantejar ua “alternativa de futur” entà un “benèster” equitatiu. D’ençà d’un petit cornèr de món, començam atau ua reflexion dubèrta, umila e incisiva entà un prètzhèt tan immens coma tanplan urgent.

(DIARI SEGRE, 4 de mai de 2013)

Eth Portilhon subergés coma era montanha de Bossòst, eth pòrt transtermierèr que mos amie tara vila vesia de Luishon e coneishut tanben perque i a passat bèth còp eth Tour de França. Ei atau madeish un parçan de léser entà fòrça vesins e toristes. Eth sòn bòsc estienut, en procès de repossa enes airaus afectadi per airolàs Xynthia de hè tres ans, capère era montanha que, mès baisha qu’es autes, aquerís ua forma ardona, vista de luenh. Pòrta d’accès a un des paratges mès beròis deth país, eth Clòt de Barètja, en tot transcórrer per Aubàs, ací, en Plan des Bruishes, i a trabalhat un corròp de volentaris, deth projècte Boscos de Muntanya, entà regenerar un peishic de bòsc. Damb eth guidatge dera engenhaira forestau Gemma Arjó, e en auer caushigat eth celh de nhèu qu’encara i demore enes parts ombrères, mo’n vam dempús a veir ar aute grop, en camin de Tretura. N’an recuperat, aguesti apassionadi dera natura, un bon tram, damb era cauçada originau, qu’auie devengut un barranc d’aigua, lèu lèu impracticable. Un trabalh qu’ath delà de volentari ei ben hèt, pr’amor deth suenh qu’i meten de cap tara recuperacion deth paisatge. Eth Portilhon tostemp mos suspren, pr’amor que sauve entre era vegetacion, ara incipienta, sendèrs e cornèrs que mos conviden a tornar-i. Non dubtaríem en seguir eth camin, un shinhau dret, que se cale per un espaci d’antics prats, naui arbres e vielhes bòrdes, ara pardies, mès ei ora de partir e d’apropar-se ath parc de fauna, “Aran Park”, plaçat un shinhau mès tà naut, qu’ara inauguren. I trobaratz er os, eth lop e toti es animaus dera fauna sauvatja autoctòna, mès sonque eth sòn entorn ja merite ua visita solatjada, entre es ombres d’aguest bòsc a on repòse eth temps.

(DIARI SEGRE, 20 d’abriu de 2013)

Es que mos trobam apròp des trenta ans, o, dit de forma mès optimista, mès enlà des vint, podem afirmar qu’eth programa Meddia Aranés, qu’en complís 25, mos a acompanhat lèu lèu tota era vida. Totun, era ràdio tostemp l’auem ath costat, ara demora de qu’arribe meddia o es sèt dera vrespada, e ara tanben es ueit deth maitin, entà alugar-la e deishar-se acompanhar pera sua veu pròpria, dilhèu ena intimitat deth larèr, dilhèu en mestièr de cada dia, ara fin ena masèga dera vida vidanta. Aguesta ràdio ei mès intima e pregona encara perque te parle e te ditz ce qué passe aquiu dehòra, mès enlà de casa, ena lengua deth país, en aranés, qu’ei patrimòni de toti e, òsca!, nòste autentic “occitan referenciau” ací, en Aran, e, per tant, en Catalonha. Era comunicacion gahe mès sentit, perque met en comun, de relèu, aquera disposicion especifica ena dubertura dera co-existéncia, damb un aute color, que permet dar-li un lòc. Un nòm pròpri, com n’ei eth de meddia, paraula plan beròia, perque hè rebrembança deth legat collectiu, deth calendari sometut ath suenh esclau deth prat e eth bestiar, abantes qu’era prèssa actuau obliguèsse a mercar cada ora, cada menuta, cada segon, de forma exacta, tanben esclavizanta. Era ràdio ei atau madeish exactitud. Mèrque era ora, mès en Aran non son es dotze, senon qu’ei meddia, meddia aranés. Eth món ei ara mès coneishut. Èm coma en casa. Ua veu familiar mos parle (era de Lissa, Jòse, Jòse Antonio e Anna), damb eth desir, fòrt e ben explicit dauant es illusions bracades, que mos acompanhe tota ua auta vida a totes ues autes generacions, damb aquera paraula unica que mos place ena singularitat d’aguesta lengua qu’aperam aranés-occitan. Felicitats!

(DIARI SEGRE, 6 d’abriu de 2013)

Auem vist es imatges un pialèr de còps, damb aqueth ritus e aquera solemnitat que sonque era Glèisa sap desplegar as espectadors gòrjabadats. Es cardenals arriben en processon ara Capèla Sixtina e s’i embarren en conclave jos era guardada atentiua des pintures deth Judici Finau de Miquèu Àngel, mentre dehòra èm ara demora d’ua humenèja que treirà un hum nere coma eth cremalh enquia que sigue escuelhut eth nau successor de Pèir. Er Esperit Sant ja a buhat, e peth balcon dera basilica acampe un timid e arridolent òme vestit de blanc, sense mès ornaments qu’ua crotz de hèr. “Bergoglio”, s’a dit eth cardenau pròtodiague, quan semblauen fòrtes d’autes opcions mès convencionaus e continuïstes. Ei eth prumèr avèsque dera America Latina, un jesuïta que viu com un franciscan. D’ençà dera renúncia ja trencadora der emerit Ratzinger enquiara eleccion d’aguest papa que predique “ua Glèisa prauba e entàs praubi” (dera “Glèisa des praubi” ja en parle Joan XXIII en 1962), aguesta institucion millenària, acaçada pera sua crisi particulara, estordís de patac a d’autes institucions, a partits, politics e opinadors qu’impartissen leçons de renauiment quan en casa aurien de besonh tanben ua pregona reforma. Veiram quini passi darà (o pòt dar) eth nau avèsque Francés, mès, damb es sòns gèsti cargadi de significança, a artenhut, aumens, méter en centre d’atencion era vocacion ara quau ei cridada era comunautat cristiana: era “fraternitat” universau, damb “bondat”, “tendresa”, “misericòrdia” e “esperança”, en paraules sues, sense desbrembar era “opcion preferenciau pes praubi”, pr’amor qu’entà eri, en patir injustícia, n’ei eth Règne. E ja se sap que, en judici finau, evocat ena Sixtina, es justi son aqueri qu’an acuelhut ath qu’auie hame (Mt 25, 31).

(DIARI SEGRE, 23 de març de 2013)