amadormarques.com

Er arriu Garona se mòstre ondulós e aclapant pendent aguesti dies de supausat desgèu, a despiet qu’ara nhèu que torne a quèir li güege partir. Era sason primaverau sage de hèr-se un lòc timid ena Val, mentre er iuèrn, de nhèus regalades, s’i resistís eròicament dehòra deth sòn domeni naturau. Eth cas ei que d’aigua, en vedem ara en toti es cornèrs, per pòc qu’entorniam enlà deth carrèr asfaltat. Rius e barrancs se desbòquen erosi. Vielhes hònts lèu lèu desapareishudes pendent detzenats d’ans renèishen vigoroses, quan tot just en ostiu passat, regretàuem amargament era sequèra inausida en aqueres hònts de montanha a on tostemp, d’ençà de temps immemoriau, auie gessut eth transparent, inodòr e fad liquid, languit peth bestiar e era èrba assedats. Ath cant der arriu, mos sentem complices deth sòn devier. Comparança topica era dera vida que passe e fludís coma er arriu (mès, en vertat, n’era vida passe com qui non passe, mès lèu se precipite coma era nhèu que se hon en tèrra; n’er arriu fludís coma se tostemp corresse tranquillament), aguesta aigua que bronís damb supèrbia rebrembe era non mens tradicionau imatge deth pensador Eraclit, a saber: non ei possible calar-se dus viatges en madeish riu, pr’amor que tot fludís e arren demore (ei a díder, arren non ei), quan dilhèu volec díder: entàs que se calen enes madeishi rius, ues e ues autes aigües corren, perque er aigua banhe era contunhosa fluïditat des causes, que nèishen e se’n van, son e ja non, cambien de lòc e muden era superfícia assolelhada, contra era tèrra densa e consistenta, solida e compacta, a on eth huec (er aute element qu’emplegue) mos desrevelhe en aquerò que, coma era hònt seca, abantes demoraue entutat e ara òc!, eclosione mentre eth temps ac permete. 

(DIARI SEGRE, 18 de mai de 2013)

Tot va plan de prèssa. Hè un an escriuíem un petit manifèst de bones intencions e aué ja mos semble caducat, frut dera vielha politica. Eth creishent desprestigi des diuèrses institucions merite quauquarren mès que paraules recurrentes. Totun, non sonque de pan viu er òme, encara qu’ara còste mès d’aquerir-le. Sense trabalh ne benestança, damb ua amendrida politica publica de proteccion, era injustícia, era indignitat e tanben era indiferéncia des amonedadi se daurissen pas de forma insolita. Es (mali) valors metudi en crisi, coma er individualisme e era competitivitat extrèms, sagen de perpetuar-se sistemicament en tot mudar-se ena pèth coneishuda dera libertat privatizada e es trampes contra es causes de toti. Es cambis se succedissen, mès eth sistèma que voleríem transformar demore impavid. Com concretar es principis modèrns dera libertat, era igualtat e era fraternitat ena societat d’ara?, mos preguntàuem ena prumèra jornada deth procès participatiu que prebotge Unitat d’Aran damb eth nòm Compromís per Aran. Prumèr cau cambiar es valors entà cambiar era societat e desterrar d’un còp era “competitivitat” feròç entà substitusir-la pera “cooperacion” armonica, responie un òme comprometut. Higie de forma originau: En lòc der “autoritarisme” (verticau), fomentem eth “federalisme” (orizontau). Ua gojata defenie era “economia deth ben comun” entà qu’era politica recupère eth sòn sens, ei a díder, eth sòn “radicalisme” laguens d’un procès de “regeneracion”, completaue un aute interlocutor. D’acòrd damb era sintèsi de dus auti, ei ora de plantejar ua “alternativa de futur” entà un “benèster” equitatiu. D’ençà d’un petit cornèr de món, començam atau ua reflexion dubèrta, umila e incisiva entà un prètzhèt tan immens coma tanplan urgent.

(DIARI SEGRE, 4 de mai de 2013)

Eth Portilhon subergés coma era montanha de Bossòst, eth pòrt transtermierèr que mos amie tara vila vesia de Luishon e coneishut tanben perque i a passat bèth còp eth Tour de França. Ei atau madeish un parçan de léser entà fòrça vesins e toristes. Eth sòn bòsc estienut, en procès de repossa enes airaus afectadi per airolàs Xynthia de hè tres ans, capère era montanha que, mès baisha qu’es autes, aquerís ua forma ardona, vista de luenh. Pòrta d’accès a un des paratges mès beròis deth país, eth Clòt de Barètja, en tot transcórrer per Aubàs, ací, en Plan des Bruishes, i a trabalhat un corròp de volentaris, deth projècte Boscos de Muntanya, entà regenerar un peishic de bòsc. Damb eth guidatge dera engenhaira forestau Gemma Arjó, e en auer caushigat eth celh de nhèu qu’encara i demore enes parts ombrères, mo’n vam dempús a veir ar aute grop, en camin de Tretura. N’an recuperat, aguesti apassionadi dera natura, un bon tram, damb era cauçada originau, qu’auie devengut un barranc d’aigua, lèu lèu impracticable. Un trabalh qu’ath delà de volentari ei ben hèt, pr’amor deth suenh qu’i meten de cap tara recuperacion deth paisatge. Eth Portilhon tostemp mos suspren, pr’amor que sauve entre era vegetacion, ara incipienta, sendèrs e cornèrs que mos conviden a tornar-i. Non dubtaríem en seguir eth camin, un shinhau dret, que se cale per un espaci d’antics prats, naui arbres e vielhes bòrdes, ara pardies, mès ei ora de partir e d’apropar-se ath parc de fauna, “Aran Park”, plaçat un shinhau mès tà naut, qu’ara inauguren. I trobaratz er os, eth lop e toti es animaus dera fauna sauvatja autoctòna, mès sonque eth sòn entorn ja merite ua visita solatjada, entre es ombres d’aguest bòsc a on repòse eth temps.

(DIARI SEGRE, 20 d’abriu de 2013)

Es que mos trobam apròp des trenta ans, o, dit de forma mès optimista, mès enlà des vint, podem afirmar qu’eth programa Meddia Aranés, qu’en complís 25, mos a acompanhat lèu lèu tota era vida. Totun, era ràdio tostemp l’auem ath costat, ara demora de qu’arribe meddia o es sèt dera vrespada, e ara tanben es ueit deth maitin, entà alugar-la e deishar-se acompanhar pera sua veu pròpria, dilhèu ena intimitat deth larèr, dilhèu en mestièr de cada dia, ara fin ena masèga dera vida vidanta. Aguesta ràdio ei mès intima e pregona encara perque te parle e te ditz ce qué passe aquiu dehòra, mès enlà de casa, ena lengua deth país, en aranés, qu’ei patrimòni de toti e, òsca!, nòste autentic “occitan referenciau” ací, en Aran, e, per tant, en Catalonha. Era comunicacion gahe mès sentit, perque met en comun, de relèu, aquera disposicion especifica ena dubertura dera co-existéncia, damb un aute color, que permet dar-li un lòc. Un nòm pròpri, com n’ei eth de meddia, paraula plan beròia, perque hè rebrembança deth legat collectiu, deth calendari sometut ath suenh esclau deth prat e eth bestiar, abantes qu’era prèssa actuau obliguèsse a mercar cada ora, cada menuta, cada segon, de forma exacta, tanben esclavizanta. Era ràdio ei atau madeish exactitud. Mèrque era ora, mès en Aran non son es dotze, senon qu’ei meddia, meddia aranés. Eth món ei ara mès coneishut. Èm coma en casa. Ua veu familiar mos parle (era de Lissa, Jòse, Jòse Antonio e Anna), damb eth desir, fòrt e ben explicit dauant es illusions bracades, que mos acompanhe tota ua auta vida a totes ues autes generacions, damb aquera paraula unica que mos place ena singularitat d’aguesta lengua qu’aperam aranés-occitan. Felicitats!

(DIARI SEGRE, 6 d’abriu de 2013)

Auem vist es imatges un pialèr de còps, damb aqueth ritus e aquera solemnitat que sonque era Glèisa sap desplegar as espectadors gòrjabadats. Es cardenals arriben en processon ara Capèla Sixtina e s’i embarren en conclave jos era guardada atentiua des pintures deth Judici Finau de Miquèu Àngel, mentre dehòra èm ara demora d’ua humenèja que treirà un hum nere coma eth cremalh enquia que sigue escuelhut eth nau successor de Pèir. Er Esperit Sant ja a buhat, e peth balcon dera basilica acampe un timid e arridolent òme vestit de blanc, sense mès ornaments qu’ua crotz de hèr. “Bergoglio”, s’a dit eth cardenau pròtodiague, quan semblauen fòrtes d’autes opcions mès convencionaus e continuïstes. Ei eth prumèr avèsque dera America Latina, un jesuïta que viu com un franciscan. D’ençà dera renúncia ja trencadora der emerit Ratzinger enquiara eleccion d’aguest papa que predique “ua Glèisa prauba e entàs praubi” (dera “Glèisa des praubi” ja en parle Joan XXIII en 1962), aguesta institucion millenària, acaçada pera sua crisi particulara, estordís de patac a d’autes institucions, a partits, politics e opinadors qu’impartissen leçons de renauiment quan en casa aurien de besonh tanben ua pregona reforma. Veiram quini passi darà (o pòt dar) eth nau avèsque Francés, mès, damb es sòns gèsti cargadi de significança, a artenhut, aumens, méter en centre d’atencion era vocacion ara quau ei cridada era comunautat cristiana: era “fraternitat” universau, damb “bondat”, “tendresa”, “misericòrdia” e “esperança”, en paraules sues, sense desbrembar era “opcion preferenciau pes praubi”, pr’amor qu’entà eri, en patir injustícia, n’ei eth Règne. E ja se sap que, en judici finau, evocat ena Sixtina, es justi son aqueri qu’an acuelhut ath qu’auie hame (Mt 25, 31).

(DIARI SEGRE, 23 de març de 2013)

Enes darrèri tempsi s’a produsit un estonant prejudici contra er aranés, qu’ara fin provòque un perjudici entath sòn pervíuer. Damb un motiu enesim (ara eth deth decrèt de creacion dera Acadèmia der Occitan), eth debat brotoe d’ençà d’un corrent de hons de personalismes (dilhèu tanben eth mèn, inconscient, en escríuer aguest article) e volentats de poder jos era desencusa dera defensa dera lengua, que pòden emportar-se per dauant eth futur deth dret de dispausar d’aguest nòste patrimòni, la parlem o non, pr’amor qu’aperten a tot eth pòble ath quau li da singularitat. Un prejudici que deven lèu lèu un provincianisme ara invèrsa. Semble que se volgue impausar, encara que non s’emplegue aguest mot malurós, un nomentat “occitan referenciau” (que pòt èster “ortopedic”, com diden), mentre se sage de relegar era nòsta forma occitana, er aranés (atau l’aperam, ar occitan que coneishem), a ua sòrta de parlar d’anar per casa. Alavetz, e coma exemple, aguest noble “occitan referenciau”, hèt d’esquia ara pròpria comunautat, serie usat entara correspondéncia oficiau, coma ua invitacion presidenciau, emetuda pera plan oficiau Generalitat dehòra enlà deth sòn encastre administratiu. Atau s’a arribat a explicar en monografica session plenària deth madeish Conselh Generau. Mès s’ei vertat açò, correm eth risc de daurir era pòrta ara diglòssia, en qué dus “parlars” serien usats damb un valor sociau disparion: er “occitan referenciau” servirie entàs foncions mès formaus e prestigioses, enfront der aute, er “aranés”, que, per “provincian”, serie destinat tàs foncions domestiques. Ei licit preguntar-se, en aguest cas, a on ei, en vertat, eth complèx provincian que se volerie combàter.

(DIARI SEGRE, 9 de març de 2013)

“E tu de quina casa ès?”, te preguntauen de petit es vielhs, e non tan vielhs, damb un arridolet de curiositat. S’eth mainatge ère un shinhau escarrabilhat encertaue a respóner: “De çò de…” o “d’es de..”, damb aqueres expressions bèn pròpries, e nomentaue era casa d’a on procedie era familha. Es cognòms semblauen anecdotics. D’auti non èrem capables de díder eth nòm, pr’amor qu’es pairs venguien d’un aute vilatge, e era casa a on demoràuem ère un pis com d’auti n’i a en ua madeisha bastissa. Ja se començaue a pèrder aquera abitud tan caracteristica des pòbles aranesi entà identificar a cadun pera sua “casa”. Encara ara tà saber-ne de quauquarrés, d’a on ven, de qui ei, s’emplegue eth nòm deth larèr, mès abantes que se desbrembe deth tot aguest patrimòni dera memòria populara, ei de laudar estudis coma er amiat a tèrme per Arturo Calbetò e Enrique Vidal sus eth nòm e eth plaçament des cases de Vielha entre 1850 e 1950 e que recuelh eth libre omonim editat recentament pera Fondacion deth Musèu Etnologic. Abantes qu’era societat aranesa se daurisse ara planvenguda diversitat d’origines e cambièsse era sua estructura sociau e economica, era casa determinaue ara persona, com se li dèsse esséncia e, per tant, identitat. Ère era condicion de possibilitat de cadun, coma aquerò que demore tostemp, ath hons de cada membre que en forme part, e l’estaque, volgue o non, ad aqueth grop. Èster volie díder èster de bèra casa. “Jacinta, casa e país”, ei era coneishuda òbra de Pepita Caubet. Eth títol exprèsse fòrça ben aqueth camin que va dera persona (subjècte), ara casa (que la determine) e eth país (a on demore). Eth país a cambiat, mès açò non esvite qu’exercisque un saludable dialòg damb aguesta tradicion qu’aué li permet reconéisher-se e compréner-se mielhor. E tu de qui ès?

(DIARI SEGRE, 23 de hereuèr de 2013)

Quan es escandals de corrupcion se succedissen sense fin o, melhor dit, se descurbissen un darrèr der aute (per açò son escandals, perque mos chòquen en gésser ara lum e mos rebèllen contra tot aquerò que se restaque damb eth poder), fòrça “veus autorizades”, com diden, e d’autes que, sospeitoses, non en son guaire, reclamen “transparéncia” e “regeneracion democratica”, entre d’auti mots que sagen d’expressar aguesta bona volentat dempús d’auer clamat, com non pòt èster d’ua auta forma, ua sevèra critica ath darrèr cas publicat ena premsa. Semble qu’es limits deth poder son borrassuts e es sòns domènis s’estienen sense contròtle, ara qu’era politica democratica, que supòse per natura un limit ath poder, ei mès fèbla e mès sometuda ar interès economic d’ues pògues mans. De viatges pensi qu’era politica ei com ua caisha de ressonància d’aquerò que passe en comun dera societat, en uns moments en qué auem assomit alègrament e resignadament era condicion niilista dera epòca actuau, a on mos shaute parlar tot eth dia de valors e morau justament perque aguesti valors e aguesta morau an deishat de “valer” quauquarren. E alavetz, com qu’arren non vau, tot m’ei permetut, tanben parlar uedament, atau com parle aguesta columna quinzenau. Eth viatge ara transparéncia, en tot usar eth títol dera òbra poetica de Nelly Sachs, frut dera sua esquinçadura pregona, aurie relacion damb ua naua volentat de trèir ara lum, tostemp, aquerò que demore ath dejós, ena foscor, a on abite e se botge eth poder. Aquerò qu’a de brotoar ei un escandal (alavetz planvengut), perque se produsís era dubertura de besonh, eth trencament que permet veir tot ce qu’ei, per natura, pera natura deth poder, amagat. Era vertat ei preséncia e claror e se mos presente atau com ua henerècla insauvabla. 

(DIARI SEGRE, 9 de hereuèr de 2013)

Eth dia ei embromat, fosc, e era nhèu torne a campar ena Val e a caperar un paisatge dejà nheuat. Eth respire es darrères alendades de vida. Eth, que parlaue fòrça, e fòrça viatges damb mots dirèctes e irreverents. Mès, per mor dera sua bondat, non perdie eth bon umor n’enes moments mès critics dera sua salut precària, segontes era pòga coneishença que n’è podut aquerir. Era experiéncia dera mòrt mos retròbe soent damb eth vesin, er amic, eth parent, eth pair o era mair o, mès fotut encara, er hilh o era hilha que partís. De viatges agonicament damb aquera malautia maudita. Ei era mòrt era companha mès intima qu’auem, inexorabla e invisibla, tan presenta tostemp. Era meditacion dera mòrt merquèc era òbra literària de Salvador Espriu, com rebremben aguesti dies damb motiu deth sòn centenari. Mès, qué non dèishe mercar? Era indique eth limit de cadun e atau era plenitud d’ua vida. Èster ei morir. E era realitat ei possibilitat complida, com diderie Kierkegaard. Damb rason escriuie Rosenzweig, filosòf juèu, que “pera mòrt, pera pòur ara mòrt comence eth coneishement deth Tot”. Atau encète eth sòn libre principau, Era estèla dera redempcion. Higie: “tot aquerò qu’ei mortau viu ena angoisha dera mòrt”, ara demora d’aqueth “viatge de cap aquerò qu’ei escur”. Mès er òme òc que vò demorar, e açò vò díder víuer! Víuer dilhèu ener abisme. Era mòrt deven alavetz eth “prumèr principi”, dilhèu der arren. Aciu, ath costat, s’i tròbe. Ei com era ahlama qu’enlumène entre era broma d’aguesta net ua e universau e sagère eth cercle dera nòsta solitud existenciau, perque non i a arren mès vertadèr qu’era solitud, era mòrt e eth desarraïtzament deth món. Mo’n vam, acabam, èm, e, ara fin, ac hèm soleti.

(DIARI SEGRE, 26 de gèr de 2013)